Polskie państwo powstańcze lat 1918-1919 w byłym zaborze pruskim
nowa ekspozycja stała Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919
(oddziału Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu)

        Opowieść o Powstaniu Wielkopolskim zaczyna się (w odrestaurowanych piwnicach Odwachu) swoistym preludium – obrazem ciągłości walki tutejszych Polaków o państwo polskie i o „zachowanie charakteru narodowego”. I tak, Józef Wybicki wspomina powstanie z 1794 w Wielkopolsce, obok – grafiki z serii „Wojsko Polskie Kościuszki w roku 1794”. Dalej, również Wybicki o wielkopolskim powstaniu 1806 roku i grafiki z kolejnej serii „Wojsko Polskie po r. 1800”. W tym fragmencie wspomnień Wybicki cytuje słowa Napoleona: „Obaczę (...), jeżeli Polacy godni są być narodem. Idę do Poznania, tam się pierwsze moje zwiążą wyobrażenia o jego wartości”. Wielkopolska pokazała, że Polacy godni są być narodem.
    Czas Księstwa Warszawskiego ukształtował pokolenie wielkich ziemi wielkopolskiej. Karol Marcinkowski u jego początku miał 6 lat, hr. Maciej Mielżyński – 7, Dezydery Chłapowski – 18. To pokolenie powszechnie ruszyło do Powstania Listopadowego. Pokazują je portrety – litografie z dzieła Józefa Straszewicza „Les Polonais et les Polonaises de la Revolution du 29 Novembre 1830”. Jest też rękopiśmienne wydanie „Pamiętników” autorstwa Ignacego Miaskowskiego – symbolicznych dla losu Wielkopolan. Miaskowski w Powstaniu Listopadowym walczył o Warszawę, w 1848 roku organizował powstanie w „pruskiej” Wielkopolsce, jego syn Witold (ksiądz) walczył w Powstaniu Styczniowym. Opowieść powstańczą uzupełnia broń, biżuteria patriotyczna i inne pamiątki z tego okresu.
        Wielkopolskie pokolenie Powstania Listopadowego położyło fundament „dla nadążania społeczeństwa polskiego za cywilizacją Europy”. Dwie wielkie instytucje stworzone przez Marcinkowskiego: Towarzystwo Naukowej Pomocy i Bazar Poznański dały początek „najdłuższej wojnie nowoczesnej Europy”. O tym okresie opowiadają rękopisy, afisze, odezwy oraz pełniące wówczas wielką rolę – książki, tytuły prasowe i patriotyczne wydawnictwa okolicznościowe.
        „Najdłuższej wojnie...” położyła kres Wielka Wojna – tak wówczas nazywano I wojnę światową. Jej okrucieństwo, ale i nadzieję Polaków na odrodzenie się Rzeczpospolitej poznajemy w ostatnim pomieszczeniu piwnic Odwachu – okopie frontowym tamtego czasu. Pikielhauby, broń, mundur niemiecki, w jakim tutejsi Polacy walczyli na frontach I wojny, korespondencja żołnierzy z rodzinami. Jest wśród tych pamiątek fotografia Stanisława Taczaka i Krzyż Żelazny – takim został uhonorowany za zasługi frontowe.
        Z okopu wychodzimy na główną część ekspozycji. Jest 11 listopada 1918. Tutejszym Polakom dzień ten nie przyniósł wolności. Odpowiedzieli po swojemu. Już 14 listopada wyłoniony ze struktur konspiracyjnych tymczasowy quasirząd, Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, ogłosił zwołanie Polskiego Sejmu Dzielnicowego z reprezentacją wszystkich Polaków pozostających w granicach Niemiec. Równolegle przejmowano powstające na fali rewolucji w Niemczech Rady Robotnicze i Żołnierskie, Rady Ludowe, Straż Ludową i wykorzystywano je do organizowania polskich struktur cywilnych i wojskowych. Obradujący 3-5 grudnia w Poznaniu Sejm zalegalizował konstytuujące się tutaj polskie struktury państwowe. 27 grudnia wybuchło powstanie zbrojne. Ten czas dokumentują na ekspozycji odezwy, afisze, tytuły prasowe, fotografie.
        Budowanie struktur państwowych pokazuje wychodzący od 16 stycznia 1919 „Tygodnik Urzędowy NRL”. Komisariat NRL był również zwierzchnikiem tworzonej od początku stycznia 1919 regularnej armii – Polskich Sił Zbrojnych byłego zaboru pruskiego. Tę armię pokazują serie fotografii Kazimierza Gregera, prekursora fotografii reporterskiej.
         Codzienność frontową Powstania opowiada rękopis: „Dziennik dowództwa frontu północnego”. Dokument niezwykły. Zawiera notowane „na gorąco” dwa razy dziennie raporty z 7 odcinków frontu. Pod datą 28 czerwca 1919 znajduje się zapis: „Nagroda: Niemcy podpisują w Wersalu traktat pokojowy”.
            Ta część ekspozycji bogata jest w fotografie, dokumenty oraz broń, mundury i wyposażenie żołnierza Armii Wielkopolskiej. Są też materiały dźwiękowe i filmowe poszerzające przestrzeń ekspozycji.
         Opowieść kończy się obrazem codzienności – najpierw Polaka obywatela dwóch państw: niemieckiego (w sensie formalnym) i Polskiego państwa powstańczego, następnie Polaka, który z obywatela państwa niemieckiego stawał się obywatelem Rzeczpospolitej Polskiej.