Menu

Muzeum Powstania Wielkopolskiego - facebook | g+ | twitter

Muzeum Ubrojenia - Facebook

WMWN na YouTube

Facebook ogólny WMN

 
 
.
Projekty realizowane przez Muzeum


POZnan


Samorządowa
Instytucja Kultury miasta

 
  
   

Muzeum Uzbrojenia

- w połowie lat 60. XX wieku w dawnym schronie amunicyjnym Cytadeli Poznańskiej powstało Muzeum Militarium. Od tego momentu zmieniano jego nazwę trzykrotnie: w 1967 roku na Muzeum Wyzwolenia Miasta Poznania, w 1991 – Muzeum Cytadeli Poznańskiej, a w 1998 na Muzeum Uzbrojenia.
Muzeum posiada materiały ikonograficzne, archiwalne oraz militaria związane z historią Fortu Winiary od momentu jego narodzin po czasy współczesne. Gromadzi sprzęt wojskowy, pamiątki po żołnierzach i jeńcach wojennych różnych narodowości, którzy przebywali na terenie fortu w różnych momentach historii. Istotną częścią zbiorów są fotografie i pamiątki po Cytadelowcach. Szczególnym zainteresowaniem cieszy się ekspozycje cięzkiego sprzętu wojskowego: czołgi, samochody, samoloty, śmigłowce, haubice i armaty. Większość z nich była używana przez polskich żołnierzy. Muzeum posiada również eksponaty nie związane z historią poznańskiej Cytadeli.

 

dawny schron amunicyjny, obecnie Muzeum Uzbrojenia

 

ze zbiorów A. Bilskiego

Fort Winiary – Cytadela Poznańska
– centralny fort XIX-wiecznych pruskich fortyfikacji twierdzy Poznań.
W połowie XIX wieku zaborcze władze pruskie przekształciły Poznań w twierdzę (obok Koblencji, Poznań był największym miastem-twierdzą w państwie pruskim). O podjęciu takiej decyzji zdecydowało strategiczne położenie miasta. Leżący 60 km od granicy z Rosją Poznań był największym ośrodkiem miejskim nad Wartą i Notecią, a także centralnym punktem komunikacyjnym łączącym ziemie Prus Zachodnich ze Śląskiem oraz Berlin z Warszawą. Fortyfikacje twierdzy Poznań miały bronić Prusy przed ewentualnym atakiem ze strony Rosji. Zamiana Poznania w twierdzę stanowiła też w planach pruskich silny punkt oparcia na ziemiach polskich w razie podjęcia przez społeczeństwo polskie akcji zbrojnej przeciw zaborcy.

Pierwsze projekty powstały w wojskowych kołach pruskich wkrótce po utworzeniu Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W 1828 roku Fryderyk Wilhelm III zatwierdził projekt autorstwa generała Karla von Grolmana i majora Johanna L. Brese. Prace rozpoczęto 23 czerwca 1828. Na miejsce centralnego fortu – Fortu Winiary obrano Wzgórze Winiarskie, na którym mieściły się wówczas dwie wsie: Winiary i Bonin; obie osady zlikwidowano, mieszkańców przesiedlono na nowe tereny położone na północny zachód od Cytadeli. Powstały tam nowe gospodarstwa, które dały początek dzisiejszej dzielnicy miasta – Winiary.

 

fot. K. Greger

 

 

 

 

 

 

Brama Główna Fortu Winiary 1919 r

Fortyfikacje budowano długo i etapami. Wyróżnia się dwa okresy w historii rozwoju poznańskiej twierdzy. Do 1871 roku miasto przeistaczano w twierdzę poligonalną (pierścieniową). W wyniku rozwoju strategii wojennej zrezygnowano z tej przestarzałej formy na rzecz twierdzy fortowej, którą wzniesiono w latach 1876-1890 i która przetrwała do końca II wojny światowej.
Twierdzę poznańską zbudowano na planie pięciokąta. Okalała ona miasto ceglanym pierścieniem o średnicy 9 km. Składała się z 9 fortów głównych, 9 fortów pomocniczych i z górującego nad miastem Fortu Winiary – Cytadeli Poznańskiej. W trakcie trwania prac wielokrotnie przebudowywano starsze elementy twierdzy, unowocześniając forty i przystosowując do szybkiego postępu techniki wojennej.

Forteca poznańska należała do największych i najwybitniejszych dzieł architektury militarnej w Europie ze względu na aspekt funkcjonalny, artystyczny i techniczny. Miała i nadal ma istotny wpływ na wygląd miasta. Ulice Poznania zawsze pełne były żołnierzy, a w krajobrazie miasta widoczne były elementy fortyfikacji. W Poznaniu stacjonowało dowództwo V Korpusu Armii, na terenach podmiejskich zbudowano lotnisko wojskowe (Ławica), a 20 km od miasta znajdował się duży obóz szkoleniowy (Biedrusko).

 

ze zbiorów J. Maruszczaka

 

 

 

 

 

 

Brama Warszawska w ok. 1933 roku

 

 

 

ze zbiorów J. Maruszczaka

 

 

 

 

 

 

podoficerowie 7 Baonu Telegraficznego w czasie wolnym, na terenie Fortu Winiary, okres międzywojenny

 Ze względów militarnych obsadzano miasto wyszukanymi gatunkami drzew i krzewów, które w razie ataku stanowić miały dodatkową przeszkodę dla wojsk przeciwnika; sadzono m.in. jesiony, klony, graby i robinie.

Fort Winiary zajmował obszar ok. 100 ha i miał przede wszystkim znaczenie strategiczne. Górował nad miastem, zapewniając kontrolę nad całą okolicą. Obok znaczenia militarnego miał też znaczenie penitencjarne. Więziono w nim polskich spiskowców po powstaniach 1846, 1848 i 1863 (m.in. T. Działyńskiego, L. Mierosławskiego, W. Niegolewskiego, W. Stefańskiego) oraz jeńców wojennych po zwycięskich dla Prus wojnach z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870-1871). Więźniowie budowali i restaurowali Fort Winiary – Cytadelę Poznańską, np. bunkier, w którym mieści się ekspozycja stała Muzeum Uzbrojenia, został wykonany w 1880 roku przez jeńców francuskich.

 

 

 

 

 

 

 

 

jeńcy francuscy na dużym dziedzińcu Fortu Winiary w 1870 r.

 

 

ze zbiorów J. Maruszczaka

 

 

 

 

 

 

1 Kompania 7 Samodzielnego Baonu Łączności  rocznik 1907; fotografia wykonana 18 grudnia 1928 roku

W czasie I wojny światowej Cytadela znalazła się poza obszarem działań zbrojnych. Opanowana bez walki przez powstańców wielkopolskich 29 grudnia 1918 roku, stała się ośrodkiem formowania 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich oraz I i II Batalionu Telegraficznego. W okresie międzywojennym stacjonowały tu jednostki Wojska Polskiego, działał nadajnik lokalnej rozgłośni Polskiego Radia oraz podległa Oddziałowi II Sztabu Głównego Wojska Polskiego – stacja pelengacyjno-nasłuchowa nr 4, prowadząca radiowywiad na kierunku niemieckim.

 10 września 1939 Fort Winiary zajęty został przez Wehrmacht. Więziono tu polskich, brytyjskich i radzieckich jeńców wojennych, urządzono strzelnicę doświadczalną filii zakładów Deutschen Waffen- und Munitionsfabriken AG (H. Cegielski). Na przełomie 1944/45 roku Cytadela Poznańska stała się głównym i ostatnim punktem oporu kilkudziesięciotysięcznej armii niemieckiej załogi Festung Posen. Zdobyto ją po pięciodniowym szturmie 23 lutego 1945 roku. W walkach o Cytadelę zginęło kilkuset żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej oraz około 100 mieszkańców Poznania – cywilów, tzw. „cytadelowców” – którzy w wielu wypadkach do udziału w szturmie na Cytadelę zostali przymuszeni przez Rosjan. Był to pierwszy i ostatni – jak się okazało – wojenny epizod w dziejach twierdzy.

 

 

fot. S. Dugaron

 

 

 

Cytadela Poznańska podczas walk w lutym 1945 roku

 

 

 

 

fot. Michał Luks

na niektórych cegłach widoczne są nazwy cegielni lub producentów, od których pochodziły cegły wykorzystane do budowy fortyfikacji

W latach 1950-1958 przeprowadzono rozbiórkę Poznańskiej Cytadeli, gdyż w mentalności ówczesnych poznaniaków symbolizowała pruską i niemiecką niewolę. Cegły z rozbiórki wykorzystano do odbudowy osiedli mieszkaniowych w Poznaniu i Warszawie.

Od 1962 roku rozpoczęto przekształcanie Fortu Winiary w Park – Pomnik Przyjaźni i Braterstwa Broni Polsko-Radzieckiej (obecna nazwa: Park Cytadela). W 1966 roku ocalałe fragmenty architektury fortecznej wpisane zostały do Państwowego Rejestru Zabytków.
Fortyfikacje były często uznawane przez poznaniaków za symbole niemieckiego i pruskiego militaryzmu. Jednak z upływem czasu wśród mieszkańców i przybywających do Poznania turystów wzrasta zainteresowanie pozostałościami dawnej twierdzy. Dziś Cytadela Poznańska jest chętnie odwiedzanym, atrakcyjnie położonym parkiem w centrum Poznania.

 

 

 

 

 

 

 

ze zbiorów płk Z. Inglota

po lewej rawelin I Fortu Winiary; wycieczka zorganizowana przez Towarzystwo Przyjaciół Fortyfikacji w ramach Ogólnopolskiej Konferencji TPF w Poznaniu we wrześniu 2005 r.

 

 

fot. S. Dugaron

walki o Cytadelę Poznańską w lutym 1945 roku

Cytadela Poznańska stanowi też miejsce pamięci narodowej. Mieści się na niej 6 cmentarzy: Cmentarz Parafii św. Wojciecha, założony po 1833 roku, jedna z dwóch zachowanych XIX-wiecznych nekropolii Poznania; Cmentarz Garnizonowy, m.in. z kwaterami: lotników polskich oraz powstańców wielkopolskich i żołnierzy poległych w latach 1918-1920; Cmentarz Prawosławny, założony w latach 20. XX wieku w miejscu dawnej kwatery prawosławnej nie istniejącego Cmentarza Starogarnizonowego; Cmentarz Wojenny Wspólnoty Brytyjskiej (inaczej – Brytyjski Cmentarz Garnizonowy), utworzony w 1925 roku; Cmentarz Wojenny Armii Czerwonej (inaczej – Cmentarz Bohaterów Radzieckich), założony w listopadzie 1945 roku; Cmentarz Bohaterów Polskich, utworzony również w listopadzie 1945 roku.
Na Cytadeli znajdują się także liczne pomniki, rzeźby plenerowe (m.in. „Nierozpoznani” Magdaleny Abakanowicz), Dzwon Pokoju i Przyjaźni Między Narodami oraz dwa muzea (Muzeum Uzbrojenia i Muzeum Armii „Poznań” – oddziały Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu), usytuowane w częściowo odrestaurowanych obiektach fortecznych.
Cytadela to także miejsce wielu wydarzeń i imprez kulturalnych oraz obiekt sportowy, rekreacyjny i wypoczynkowy.

 Walki o Cytadelę w 1945 roku

12 stycznia 1945 ruszyła znad Wisły zimowa ofensywa Armii Czerwonej. Dowództwo Wehrmachtu spodziewało się natarcia na Wielkopolskę nie wcześniej niż późną wiosną 1945 roku. Jednak już 24 stycznia sowieckie czołgi oskrzydliły miasto-twierdzę Poznań, które stanowiło ważny ośrodek komunikacyjny na drodze do Berlina.

Operację wyzwolenia Poznania spod okupacji niemieckiej przeprowadzała 8 Armia Gwardii gen. Wasilija Czujkowa. Nie udało się jej opanować miasta z marszu, używając wojsk pancernych. Poznań broniony był przez garnizon liczący ok. 24 tys. żołnierzy Wehrmachtu, pod dowództwem gen. Ernsta Matterna, później gen. Ernsta Gonella. Sowieci zmienili taktykę, wycofali wojska pancerne, a zdobycie okrążonego miasta powierzyli piechocie, która systematycznie wypierała Niemców z kolejnych domów i dzielnic. Do końca stycznia opanowała Wildę, Łazarz i Grunwald, do 3 lutego Jeżyce i Sołacz. Po dwóch tygodniach wyparła nieprzyjaciela ze śródmieścia, zdobyła obszary miasta położone po wschodniej stronie Warty. Ostatnim punktem niemieckiego oporu stał się Fort Winiary – Cytadela Poznańska.
Broniący Cytadeli niemieccy żołnierze w liczbie kilku tysięcy byli dobrze wyposażeni w broń maszynową i przeciwpancerną (głównie panzerfausty). Rosjanie, choć nie dysponowali siłami wystarczającymi do szturmu, mieli miażdżącą przewagę w broni ciężkiej – artylerii i lotnictwie. Ostatecznie Cytadela została zdobyta, po pięciodniowym szturmie, rankiem 23 lutego 1945 roku.

 

 

fot. S. Dugaron

 

 

 

 

 

 

 

walki o Cytadelę Poznańską w lutym 1945 roku

 

 

 

 

 

 

 

 

fot. S. Dugaron

walki o Cytadelę Poznańską w lutym 1945 roku

W walkach o miasto brali udział poznaniacy. Pełnili rolę przewodników dla nacierających żołnierzy Armii Czerwonej, pomagali utrzymywać łączność pomiędzy oddziałami, a także działali w spontanicznie organizowanych oddziałach milicji (później – Milicji Obywatelskiej). Część z nich znalazła się w szeregach walczących ochotniczo (m.in. grupy akowskie por. Jerzego Kieszczyńskiego i ppor. Mieczysława Patzera), większość jednak – w wyniku przymusowego poboru zainicjowanego przez dowództwo sowieckie w dniach 20, 21 i 22 lutego 1945. Zmobilizowane grupy mieszkańców wykorzystywano m.in. do prac transportowych, inżynieryjno-saperskich, ewakuacji rannych, włączono je także – wyposażając w broń – do oddziałów szturmujących Cytadelę. Zasługą tzw. „cytadelowców” był między innymi udział w budowie przejść przez fosy, co pozwoliło na przerzucenie do wnętrza fortu ciężkiej broni i wojska. Praca ta odbywała się pod ciągłym ostrzałem z niemieckich stanowisk obronnych, powodującym ogromne straty wśród szturmujących winiarski fort.

Trudno dziś precyzyjnie określić liczbę „cytadelowców”. Podawane są liczby od 1500-2000 osób (dane z lat 1946-48) do 4700-5000 w publikacjach Zbigniewa Szumowskiego. Według tego ostatniego autora, bezpośrednio w szturmie Cytadeli wzięło udział około 1000 poznaniaków zmobilizowanych w ostatnim rzucie. Równie trudna do ustalenia jest wysokość strat. Historyk Marian Olszewski w swoich opracowaniach wspomina o 96 polskich ofiarach walk, inni określają je na ponad 100 zabitych i ponad 200 rannych. Większość poległych „cytadelowców” pochowano początkowo na placu Zamkowym (obecnie plac Mickiewicza), a w listopadzie 1945 roku groby przeniesiono do nowo utworzonej kwatery na Cmentarzu Bohaterów na Poznańskiej Cytadeli (dziś Cmentarz Bohaterów Polskich).