- zajmuje ocalały po 1945 roku korytarz kazamatowy, zwany obecnie Małą Śluzą, faktycznie zaś będący Estakadą Zachodnią Fortu Winiary, prowadzącą do Małej Śluzy.
Muzeum dokumentuje historię wojskowości wielkopolskiej od Powstania Wielkopolskiego po kampanię wrześniową 1939 roku oraz polskiego podziemia zbrojnego okresu II wojny światowej. Gromadzi wszelkiego rodzaju eksponaty z tego zakresu, m.in. pamiątki historyczne, militaria, grafiki, obrazy, dokumenty, publikacje, prasę, fotografie, zdjęcia filmowe.

Estakada Zachodnia Fortu Winiary (Cytadeli Poznańskiej) Korytarz kazamatowy, zwany obecnie „Małą Śluzą”, pierwotnie tworzył Estakadę Zachodnią Fortu Winiary, prowadzącą do wzniesionej na Wierzbaku Małej Śluzy. W sytuacji zagrożenia pozwalała ona (podobnie jak i Wielka Śluza na Warcie) spiętrzać wody, tworząc trudne do przebycia zalewy wokół twierdzy.

Estakada Zachodnia powstała w latach trzydziestych XIX wieku. Służyła do komunikacji pomiędzy Fortem Winiary, a zbudowanym na końcu Małej Śluzy Fortem Wojciecha (Hake). Tworzył ją stromy podjazd oskarpowany od zachodu murem oporowym. Od strony wschodniej skarpa kryła 38 kazamat ze strzelnicami dla broni ręcznej. Przejście w poprzek estakady umożliwiała Brama Cmentarna, usytuowana u podnóża Wzgórza Winiarskiego. Aż do grudnia 1918 roku wszystkie obiekty Cytadeli obsadzały jednostki pruskie (niemieckie). Były wśród nich m.in. pododdziały 18 Pułku Piechoty, 46 Pułku Piechoty i 6 Pułku Grenadierów. Na przełomie XIX i XX wieku podjęto decyzję o likwidacji części przestarzałych umocnień twierdzy. Rozebrano wówczas fragment Estakady Zachodniej z Bramą Cmentarną, Małą Śluzę, a także Fort Wojciecha (Hake).

Po odzyskaniu niepodległości na terenie Cytadeli stacjonowały jednostki Wojska Polskiego, m.in. 3 Pułk Wojsk Kolejowych, 7 Batalion Telegraficzny, 7 Batalion Sanitarny, 7 Batalion Administracyjny i 7 Szwadron Taborów. W 1939 roku większość z nich weszła w skład dowodzonej przez gen. Tadeusza Kutrzebę Armii „Poznań”. W wyniku klęski wrześniowej Cytadelę ponownie obsadziły oddziały niemieckie (Wehrmacht).
Mimo zniszczeń spowodowanych zaciekłymi walkami o twierdzę w lutym 1945 roku, ciąg kazamatowy Estakady Zachodniej ocalał. Po wojnie użytkowany był przez Zarząd Zieleni Miejskiej, spełniając funkcje administracyjno – gospodarcze. Wnętrze korytarza przegrodzono wówczas ściankami działowymi, zaś do odrębnych pomieszczeń prowadziły z zewnątrz drzwi wejściowe wykute w miejscu otworów strzelniczych. W 1974 roku z inicjatywy środowisk kombatanckich na murze przeciwskarpy odsłonięto pierwszą z czternastu tablic upamiętniających poszczególne jednostki i formacje Armii „Poznan”.

W latach 1979 – 82 w estakadzie przeprowadzono prace remontowo – budowlane. Umożliwiły one zaadaptowanie jej do potrzeb wystawienniczych. 31 sierpnia 1982 roku we wnętrzu korytarza kazamatowego otwarto ekspozycję stałą Muzeum Armii „Poznań”, wówczas oddziału Muzeum Historii Ruchu Robotniczego im. Marcina Kasprzaka, obecnie – Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu. 

Armia „Poznań”

- była jedną z siedmiu polskich armii przewidzianych do obrony granic kraju w obliczu agresji hitlerowskiej. Formalnie utworzona została 23 marca 1939 roku. Jej dowódcą mianowano generała dywizji Tadeusza Kutrzebę, jednego z najwybitniejszych polskich oficerów sztabowych tego okresu. Podporządkowano mu sześć wielkich jednostek: cztery dywizje piechoty (14, 17, 25 i 26 DP) i dwie brygady kawalerii (Wielkopolską BK, Podolską BK). Ponadto do jego dyspozycji oddano: lotnictwo (eskadry 3 Pułku Lotniczego z Ławicy pod Poznaniem), artylerię (7 Pułk Artylerii Ciężkiej), dwie Brygady Obrony Narodowej (Poznańska BON, Kaliska BON), a także szereg innych pododdziałów i służb. Większość tych jednostek miała swój rodowód w Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919, a w dwudziestoleciu międzywojennym stacjonowała na terenie Dowództwa Okręgu Korpusu nr VII (Poznań).
Zadanie armii generała Kutrzeby miało polegać na osłonie stolicy Wielkopolski, prowadzeniu działań opóźniających na przedpolu Warty oraz ubezpieczaniu skrzydeł sąsiednich armii: „Łódź” i „Pomorze” (tzw. plan operacyjny „Zachód”). W chwili wybuchu wojny na pozycjach wyjściowych stało ok. 115 tys. żołnierzy – w tym 55 batalionów piechoty i 34 szwadrony kawalerii – dysponujących: 336 działami i moździerzami, 153 działami ppanc., 24 działami plot., 94 czołgami rozpoznawczymi (tankietkami) i samochodami pancernymi, 2 pociągami pancernymi i 56 samolotami. Rozpoczęte 1 września 1939 roku niemieckie uderzenie na Polskę ominęło rejon, na którym rozlokowano jednostki Armi „Poznań”. Walki ograniczyły się tu do lokalnych potyczek z siłami Grenzschutzu, Landwehry oraz dywersantami.

 Cofające się armie: „Łódź” i „Pomorze” wymusiły odwrót Armii „Poznań” 3 września na główną linię obrony (jeziora żnińskie – jez. Gopło – Skulsk – rz. Warta – przedmoście „Koło”), a następnie, na rozkaz Naczelnego Dowództwa WP, za Wisłę.
Odwrót w stronę Warszawy i równoległe szybkie parcie wojsk niemieckich na stolicę groziło odcięciem Armii od reszty sił. W tej sytuacji, chcąc utorować sobie drogę za Wisłę, gen. Kutrzeba podjął decyzję o wykonaniu zwrotu zaczepnego na południe w lewe skrzydło niemieckich dywizji. W bitwie, do której w dniach 9-16 września doszło nad Bzurą, naprzeciw dwóch polskich armii: „Poznań” i „Pomorze” stanęły niemieckie: 8 i 10 Armia z Grupy Armii „Południe”, 4 Armia z Grupy Armii „Północ” oraz lotnictwo 1 i 4 Floty Powietrznej. Mimo zaskoczenia przeciwnika i początkowych sukcesów osiągniętych w toku ciężkich walk (m.in. pod Łęczycą, Górą św. Małgorzaty, Piątkiem), Niemcy szybko opanowali sytuację, okrążając i niszcząc polskie oddziały w kotle nad Bzurą. Rozkazem z 21 września gen. Kutrzeba formalnie rozwiązał Armię „Poznań”. Jednostki, którym przez Puszczę Kampinoską udało się przebić do Warszawy broniły stolicy aż do kapitulacji 28 września 1939 roku.
Bitwa nad Bzurą była największym starciem kampanii wrześniowej. W jej trakcie zmagało się ze sobą przeszło 650 tys. żołnierzy, z czego ok. 225 tys. po stronie polskiej. Spośród 115 tys. żołnierzy Armii „Poznań” do stolicy przedostało się zaledwie ok. 12 tys., zginęło niemal 9,5 tys., 19 tys. odniosło rany, tysiące innych znalazło się w niewoli. Mimo iż rezultatem bitwy było prawie całkowite zniszczenie dwóch polskich armii, przyczyniła się ona do opóźnienia kapitulacji Warszawy, pośrednio zaś – Lwowa, oraz do utrzymania połączeń z Rumunią i utrudnienia działań niemieckich na Lubelszczyźnie. Bitwa odegrała też ważną rolę polityczną i moralną w dalszej fazie walki z najeźdźcą.

Jarosław Bączyk