Menu

Muzeum Powstania Wielkopolskiego - facebook | g+ | twitter

Muzeum Ubrojenia - Facebook

WMWN na YouTube

Facebook og鏊ny WMWN

 
 
.
Historia Armii Krajowej

 
POZnan


Samorz康owa Instytucja Kultury
miasta

 
Projekty realizowane przez Muzeum


  
   

Muzeum Martyrologii Wielkopolan - Fort VII

- mie軼i si w Forcie VII - Colomb, który w czasie II wojny 鈍iatowej sta si pierwszym na ziemiach polskich obozem koncentracyjnym. Muzeum dokumentuje martyrologi Wielkopolan w czasie okupacji hitlerowskiej. Gromadzi wszelkiego rodzaju eksponaty z tego zakresu. Posiada bogaty zbiór korespondencji obozowej, rysunki, fotografie, dokumenty osobiste wi篥niów, dokumenty wystawiane przez niemieckie w豉dze okupacyjne oraz przedmioty codziennego u篡tku: medaliony z chleba, portfele, s這wniczki, ró瘸鎍e. Muzeum archiwizuje relacje wi篥niów oraz tworzy kartoteki osobowe, zawieraj帷e opis losów osób, które znalaz造 si w Forcie VII. Kartoteki, obecnie oko這 5000, w du瞠j cz窷ci z fotografiami wi篥niów, stanowi wa積e 廝ód這 historyczne. Korzystaj z niego naukowcy i Instytut Pami璚i Narodowej.

Fort VII – Colomb

- jeden z 18 fortów twierdzy-Pozna, wybudowanej w latach 1876-1890. Powsta w latach 1876-1880, modernizacj przeszed w latach 1887-1888. Pocz徠kowo nosi tylko oznaczenie Fort VII, a od 1902 roku, ten 14-hektarowy obiekt fortyfikacyjny, zosta nazwany Fortem Colomb. Do 1918 roku pe軟i wa積 rol w pruskich planach obrony miasta i wschodniej granicy II Rzeszy. W dwudziestoleciu mi璠zywojennym pe軟i funkcj obiektu magazynowego.

Okupacja hitlerowska przynios豉 istotn zmian w historii Fortu. W豉dze hitlerowskie wybra造 ten obiekt na pierwszy na ziemiach polskich obóz koncentracyjny. Wybieraj帷 na miejsce obozu koncentracyjnego Fort VII, wzi皻o pod uwag jego lokalizacj – po這穎ny z dala od siedzib ludzkich, pomi璠zy charakterystyczn dla fortów maskuj帷 ro郵inno軼i i wa豉mi ziemnymi, posiada jednocze郾ie dobry dojazd do centrum Poznania. Po wysiedleniu ludno軼i polskiej z okolic Fortu VII i osiedleniu tam rodzin funkcjonariuszy obozowych i pracowników gestapo obiekt by szczelnie odizolowany od pozosta貫j cz窷ci miasta. Dok豉dnej daty rozpocz璚ia dzia豉lno軼i obozu nie sposób ustali. 10 pa寮ziernika 1939 roku nast徙i這 oficjalne przej璚ie obiektu od Wehrmachtu przez Policj Bezpiecze雟twa. Fort VII podporz康kowany zosta SS-Oberführerowi Erichowi Neumannowi, szefowi Einsatzgruppe VI. Pierwszym komendantem obozu zosta SS-Sturmbannführer Herbert Lange. Do 25 kwietnia 1944 roku Fort VII s逝篡 za miejsce pobytu ok. 18 tys. wi篥niów. Z regu造 wi瞛iono jednocze郾ie ok. 2-2,5 tys., przy 400-osobowej za這dze stra積iczej SS. Oficjalnie Fort VII by wi瞛ieniem i obozem przej軼iowym dla ludno軼i cywilnej, w rzeczywisto軼i jednak – przede wszystkim obozem zag豉dy.


 


od lewej: bunkier 17 i 16

   Histori obozu w Forcie VII mo積a podzieli na trzy okresy, wyznaczone zmian jego nazwy:
- Od 10 pa寮ziernika do po這wy listopada 1939 roku funkcjonowa jako: Sicherheitspolizei. Chef der Einsatzgruppe VI. Konzentrationslager – Posen. Tylko wtedy w jego oficjalnej nazwie pojawi si zwrot ,,obóz koncentracyjny”. W tym okresie trafiali do niego gównie przedstawiciele inteligencji wielkopolskiej, powsta鎍y 郵御cy i wielkopolscy, dzia豉cze spo貫czno-polityczni. Okres uwi瞛ienia trwa wówczas maksymalnie oko這 1 tygodnia, co wynika這 z faktu, 瞠 przedstawiciele powy窺zych grup skazywani byli jedynie na kar 鄉ierci. W tym okresie prowadzono tu eksperymenty, polegaj帷e na jak najszybszym u鄉iercaniu jak najwi瘯szych grup wi篥niów. Przeprowadzono tu pierwsz w dziejach ludzko軼i eksterminacj ludno軼i cywilnej za pomoc gazu – w pa寮zierniku 1939 roku w bunkrze 17 zamordowano ok. 400 pacjentów i personel medyczny szpitala psychiatrycznego w Owi雟kach oraz oddzia逝 psychiatrycznego szpitala przy ul. Grobla w Poznaniu. - Od po這wy listopada 1939 do po這wy 1941 roku obóz nazwano Aresztem Policji Politycznej (gestapo) i Obozem Przej軼iowym (Geheime Staatspolizei Staatspolizeileitstelle Posen. Übergangslager – Fort VII). Od kwietnia 1940 rozpocz窸y si wywózki wi篥niów do innych, wielkich, obozów koncentracyjnych, m.in. Dachau, Auschwitz. W tym okresie w Forcie VII pojawili si aresztowani cz這nkowie struktur cywilnych i wojskowych Polskiego Pa雟twa Podziemnego. Czas przetrzymywania wi篥niów w tym okresie wynosi zwykle ok. 6 miesi璚y. Wi篥niów najcz窷ciej skazywano na kar 鄉ierci, d逝goletnie wi瞛ienie lub pobyt w obozie koncentracyjnym. Wyroki uniewinniaj帷e i zwalniaj帷e wi篥niów z pobytu w obozie zdarza造 si sporadycznie.
- Na skutek rozkazu Himmlera z 28 maja 1941 w sprawie osób uchylaj帷ych si od pracy na rzecz III Rzeszy obóz zosta nazwany Aresztem Policyjnym i Obozem Pracy Wychowawczej (Polizeigefängnis der Sicherheitspolizei und Arbeitserziehungslager).

 W tym okresie pojawi豉 si nowa kategoria wi篥niów, tzw. niedzielnicy, czyli wi篥niowie ,,okresowi”, przetrzymywani w obozie od zako鎍zenia pracy w sobot do rozpocz璚ia pracy w poniedzia貫k. Od marca 1943 roku, w zwi您ku z potrzebami niemieckiego przemys逝 zbrojeniowego i potrzebami frontu wschodniego, rozpocz掖 si proces powolnej likwidacji obozu. Wi篥niów zatrudniano przy budowie nowego obozu w 畝bikowie pod Poznaniem, a nast瘼nie w nim umieszczano. Ostatnich wi篥niów przywieziono do 畝bikowa 25 kwietnia 1944 roku. Fort VII zaj窸a fabryka ,,Telefunken”, produkuj帷a radiostacje dla okr皻ów podwodnych i samolotów.
Obóz w Forcie VII zas造n掖 jako szczególne miejsce ka幡i. Stosowano wobec wi篥niów bezwzgl璠ny terror w najbrutalniejszych formach. Do codzienno軼i nale瘸造 zbrodnie, mordy s康owe i samos康y dokonywane przez za這g na wi篥niach. W opinii wi篥niów, którzy przeszli przez Fort VII i inne obozy koncentracyjne Fort VII uchodzi za obóz, którego na d逝窺z met nie da這 si prze篡, m.in. ze wzgl璠u na wysoki odsetek liczby stra積ików w stosunku do liczby wi篥niów – na 4-6 wi篥niów przypada 1 stra積ik, co dawa這 ma貫 prawdopodobie雟two unikni璚ia tortur i szykan.


圭iana  鄉ierci

Do po這wy 1942 roku cele nie posiada造 prycz. Wi篥niowie spali na ceglanej posadzce lub zgni貫j s這mie. 砰li w skandalicznych warunkach sanitarnych, mieli bardzo rzadki dost瘼 do umywalni, w wielu przypadkach nie mieli go wcale. Byli siedliskiem wszy i pche. Warunki bytowe sprzyja造 rozwojowi chorób – grypy, anginy, zapalenia p逝c, gru幢icy, tyfusu, chorób uk豉du kr捫enia i wielu innych.

Wy篡wienie, nawet jak na hitlerowskie obozy koncentracyjne by這 wyj徠kowo z貫. Wi篥niowie otrzymywali 2 lub 3 posi趾i dziennie. Rano kubek kawy parzonej z 穎喚dzi lub ,,herbaty” z rosn帷ych na stokach fortecznych zió, bez cukru. Na obiad ok. 250 ml zupy z nadgni造ch warzyw, rzekomo gotowan na mi瘰ie, a w rzeczywisto軼i z 15 kg ko軼i na 2,5 tys. wi篥niów. Na kolacj wi篥niowie otrzymywali kaw z 穎喚dzi i 200 g czarnego chleba pieczonego z dodatkiem trocin drzewnych jako wype軟iacza. Oficjalnie wi篥niowie Fortu VII nie pracowali, wi璚 przys逝giwa造 im mniejsze racje 篡wno軼i ni w innych obozach, w których istnia obowi您ek pracy.

Za這ga obozu urz康za豉 wi篥niom 獞iczenia, które nazywa豉 ,,grami i zabawami na 鈍ie篡m powietrzu w celu hartowania cia豉 i ducha”, a nale篡 pami皻a, 瞠 wi瘯szo嗆 z wi瞛ionych osób przechodzi豉 ci篹kie 郵edztwa, podczas których by豉 poddawana torturom. Najbardziej okrutnymi „zabawami” by造: ,,wycieczka w Karpaty”, polegaj帷a na wbieganiu na strome stoki waów ziemnych i wykonywanie fiko趾ów g這w w dó, „spacer” czy „zabawa” na „schodach 鄉ierci”. „Spacer” urz康zano na skraju otaczaj帷ej ma造 majdan skarpy. Wi篥niowie musieli i嗆 g瘰iego a nad wrota poterny, prowadz帷ej do wn皻rza Fortu, gdzie wybranych, z zaskoczenia spychano w dó z wysoko軼i ok. 7,5 m. „Zabawa” na ,,schodach 鄉ierci” polega豉 na tym, 瞠 wi篥niowie wbiegali na schody z du篡m polnym kamieniem wa膨cym 8-10 kg. Zim schody by造 pokryte lodem. Na szczycie schodów sta stra積ik i je瞠li który z wi篥niów mu si nie spodoba, kopni璚iem zwala go w dó wraz z niesionym przez wi篥nia kamieniem. Wi瞛ie spadaj帷 str帷a pozosta造ch, którzy wbiegali za nim.

Cz窷 wi篥niów pracowa豉 w nielegalnych warsztatach komendantów obozu, które mie軼i造 si na terenie Fortu VII. Wykonywali m.in. makaty, farbowali i haftowali po軼iele. Dla niektórych praca by豉 dodatkow tortur, innym udawa這 si dzi瘯i niej przes豉 gryps lub co „zorganizowa”. St康 pochodz przede wszystkim pami徠ki, pozostawione przez wi篥niów. Marianowi Szlegelowi dzi瘯i pracy uda這 si uciec. Pracowa na stokach przy garbowaniu króliczych skórek. Mia widok na ca造 obóz, zorientowa si, w jakich godzinach obóz jest s豉biej pilnowany i korzystaj帷 z okazji uciek. Niemcom nie uda這 si go z豉pa. Ucieczka Mariana Szlegela jest jedynym znanym przypadkiem ucieczki wi篥nia z wn皻rza obozu w Forcie VII.

 

schody  鄉ierci

W Forcie VII mie軼i這 si 27 cel m瘰kich, 3 cele kobiece, 2 karcery-ciemnice (gdzie wi篥niowie przebywali po 7-10 dni nawet za b豉he przewinienia) oraz wewn皻rzna s逝瘺a obozowa, biuro gestapo obozowego, sypialnie SS-manów, paczkarnia, prasowalnia, gabinet lekarski, warsztaty, piekarnia, kuchnia, umywalnie i szalety.

W nieludzkich warunkach przetrzymywano jednorazowo 2,5 tysi帷a wi篥niów, 篡j帷ych w ciemnych i wilgotnych kazamatach, gdzie temperatura nie przekracza豉 10-12˚C, a na 1 osob przypada這 czasem 0,25 m2 . W celach 1 i 58, o wymiarach 20 x 5 m ka盥a, zamykano jednorazowo 200-300 osób. W tej ostatniej wykonywano tak瞠 wyroki 鄉ierci. Bywa這, 瞠 cele kobiece po這穎ne poni瞠j poziomu gruntu, zalewane by造 wod, której nikt nie usuwa; kobiety zmuszone by造 sta w wodzie si璕aj帷ej do kolan.


 
 


 

fotografia Fortu VII z 1998 roku ze zbiorów Katedry Terenów Zieleni Akademii Rolniczej w Poznaniu


cela 58

Wed逝g najni窺zych szacunków przyjmuje si, 瞠 w czasie wojny przez Fort VII przesz這 ok. 18 tys. wi篥niów, z których 4,5 tys. zgin窸o. Historycy nie wykluczaj, 瞠 liczby te s znacznie wy窺ze. Domniemywa si, 瞠 przez Fort VII mog這 przej嗆 ok. 45 tys. wi篥niów, z których a ok. 20 tys. zosta這 zamordowanych. Wed逝g oficjalnych (niemieckich) danych, zg這szonych przez w豉dze Fortu VII do Urz璠u Stanu Cywilnego, w Forcie zgin窸o 479 osób. Wedle relacji 鈍iadków, przez ca造 czas trwania obozu masowo rozstrzeliwano, wieszano i w inny sposób mordowano wi篥niów. Pod tzw. ,,軼ian 鄉ierci” rozstrzeliwano dziennie 7-9 osób. W celi 58 odbywa造 si egzekucje przez powieszenie, sala przystosowana by豉 do egzekucji 9 osób na raz, bywa這, 瞠 w ci庵u godziny mordowano w niej ponad 40 osób. Wyroki 鄉ierci wykonywano te na wa豉ch Fortu. Wi瘯sze grupy wi篥niów rozstrzeliwane by造 w egzekucjach zbiorowych w okolicznych lasach i miejscowo軼iach pod Poznaniem.

Wielu wi篥niów Fortu VII ponios這 鄉ier w innych obozach III Rzeszy. Wiadomo te, 瞠 w Forcie wybuch造 dwie du瞠 epidemie tyfusu, w wyniku których ka盥orazowo zgin窸o oko這 80% przebywaj帷ych tam wówczas wi篥niów.

Dokumentacj i kartoteki wi篥niarskie zniszczyli hitlerowcy pod koniec dzia豉 wojennych. Nie wiadomo, czy w ogóle prowadzono dokumentacj porodów, które odbywa造 si w Forcie. Dzieci prawdopodobnie od razu by造 mordowane. Nie prowadzono dokumentacji wi篥niów trafiaj帷ych do Fortu VII od 1942 roku w wyniku akcji Nacht und Nebel (Noc i Mg豉), której celem by這 zastraszenie i eksterminacja ludno軼i. Ci wi篥niowie przepadali bez wie軼i.

W Forcie VII zgin瘭i m.in. Adolf Bni雟ki – wojewoda pozna雟ki i senator RP; Celestyn Rydlewski – doktor medycyny; ,,Pi徠ka z Wronieckiej” – grupa m這dych poznaniaków zwi您ana z oratorium salezja雟kim, og這szonych b這gos豉wionymi przez Jana Paw豉 II; ojciec Ludwik Mzyk – werbista, prze這穎ny Domu Misyjnego w Chludowie, którego Jan Pawe II tak瞠 og這si b這gos豉wionym; pastor Gustaw Manitius; Franciszek Witaszek – lekarz, spo貫cznik i dzia豉cz ZWZ-AK w Poznaniu; Leon Prauzi雟ki – autor patriotycznych pocztówek o Powstaniu Wielkopolskim 1918-1919; Stanis豉w Paw這wski – rektor Uniwersytetu Pozna雟kiego, wiceprezydent Mi璠zynarodowej Unii Geograficznej.

Oprócz Polaków w obozie przebywali m.in. Anglicy, Francuzi, Jugos這wianie, Rosjanie, Ukrai鎍y i Niemcy.

Po II wojnie 鈍iatowej Fort VII zosta przej皻y przez jednostki Ludowego Wojska Polskiego i s逝篡 gównie jako magazyn wojskowy, z tego te wzgl璠u teren obozu by niedost瘼ny. W 1963 roku, dzi瘯i staraniom Zwi您ku Bojowników o Wolno嗆 i Demokracj, na terenie Fortu VII powsta豉 Izba Pami璚i Narodowej, która otwierana by豉 z okazji 安i皻a Wszystkich 安i皻ych i kilka dni w kwietniu, czyli Miesi帷u Pami璚i Narodowej. W 1976 roku zapad豉 decyzja, 瞠 pod auspicjami Muzeum Historii Ruchu Robotniczego im. Marcina Kasprzaka (obecnie Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodleg這軼iowych w Poznaniu) powinno powsta Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII. Jego oficjalne otwarcie nast徙i這 31 sierpnia 1979 roku na wydzielonym skrawku Fortu VII. Na mocy ustawy z 2001 roku wi篥niowie Fortu VII zostali zrównani prawami z wi篥niami obozów koncentracyjnych.

Obok miejsca martyrologii, Fort VII z zachowan alej starodrzewu fortecznego, jest obiektem turystycznym, b璠帷ym przyk豉dem XIX-wiecznej niemieckiej architektury fortyfikacyjnej.

Luiza Szumi這
Leszek Wróbel

  Zobacz fotogaleri Muzeum Martyrologii Wielkopolan - Fort VII, w zimowej scenerii
 
Wystawa: ,,…i 郵ad po nich zagin掖. Zag豉da chorych psychicznie w komorze gazowej w Forcie VII''



   
 

Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodleg這軼iowych w Poznaniu
Dyrektor Lech Dymarski
Odwach, Stary Rynek 3,
tel. 061 851 72 89
Administracja Muzeum
ul. Wo幡a 12, I p. (C2)
tel. 061 851 72 88


Informacje o ustawieniach/u篡ciu ciasteczek /cookies/
Strona muzeumniepodleglosci.poznan.pl zapisuje informacje w postaci ciasteczek (ang. cookies), czyli ma造ch plik闚 umieszczanych na komputerze u篡tkownika, podczas przegl康ania stron www. Ciasteczka u篡wane s do zapisywania informacji w celach funkcjonalnych (zapami皻ywane s niekt鏎e akcje u篡tkownik闚, jak np. zamkni璚ie okienka informacji, news闚 - co pozwala dostosowa serwis do potrzeb os鏏, kt鏎e odwiedzaj go wielokrotnie.
Ka盥y u篡tkownik mo瞠 sam decydowa o tym w jaki spos鏏 cookies zapisywane s na jego komputerze. Pozwalaj na to ustawienia/preferencje definiowane w przegl康arkach. Domy郵ne ustawienia popularnych przegl康arek (Internet Explorer, Chrome, Firefox, Opera, Safari) pozwalaj na zapisywanie cookies ze strony muzeumniepodleglosci.poznan.pl.

WI犴EJ INFORMACJI O COOKIES >