– mieści się na Starym Rynku w Poznaniu, w budynku staromiejskiego Odwachu. Ekspozycją stałą muzeum są dzieje Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 r. Muzeum dokumentuje tradycję niepodległościową Wielkopolski od pierwszej połowy XIX wieku, poprzez Powstanie Wielkopolskie, do końca dwudziestolecia międzywojennego. Gromadzi wszelkiego rodzaju eksponaty z tego okresu, m.in. pamiątki historyczne, militaria, grafiki, obrazy, dokumenty, publikacje, prasę, fotografie, zdjęcia filmowe. Muzeum dysponuje obszerną, liczącą kilka tysięcy publikacji, biblioteką obejmującą zagadnienia związane z historią Wielkopolski i Polski od XIX wieku po czasy współczesne.

Staromiejski Odwach w Poznaniu
– klasycystyczny budynek stojący w zachodniej części środkowego bloku Starego Rynku w Poznaniu, na przedłużeniu osi ulicy Franciszkańskiej

Najstarsza wzmianka o poznańskim Odwachu pochodzi z początku XVIII wieku. Postawiony z drewna w tym samym miejscu, w którym stoi dziś, początkowo pełnił funkcję siedziby wojsk miejskich, od czasów panowania Augusta II Sasa był miejscem stacjonowania wojsk koronnych. W końcu XVIII wieku, w wyniku wieloletnich wojen szwedzkich i klęsk żywiołowych, dramatycznie spadła liczba mieszkańców Poznania. Upadek wyniszczonego i zadłużonego miasta powstrzymała Komisja Dobrego Porządku (Commissio Boni Ordinis) powołana przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego dla podźwignięcia kraju z upadku gospodarczego po katastrofalnych latach grabieży i wojen epoki saskiej. Wskutek tych zarządzeń władze miejskie Poznania przy pomocy króla przeprowadziły roboty restauracyjne ważniejszych budowli miasta, m.in. Odwachu, w którym znalazła siedzibę zorganizowana na nowo dla zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom straż miejska. W miejsce drewnianego postawiono w latach 1785-1787 murowany budynek przypuszcza się, że według projektu Jana Chrystiana Kamsetzera (projektanta m.in. Łazienek warszawskich oraz współtwórcy wnętrz Zamku Królewskiego).

Inicjatorem i jednym z fundatorów budowy był kierujący pracami Komisji, starosta generalny Wielkopolski, Kazimierz Raczyński. Powstała wówczas jednokondygnacyjna, nie podpiwniczona budowla o prostokątnym rzucie, z dwoma aneksami wysuniętymi do przodu, połączonymi kolumnowym podcieniem. Spłaszczony dach przysłaniała attyka, zwieńczona kamiennymi rzeźbami, ukazującymi alegoryczne postacie kobiece podtrzymujące kartusz z herbem Rzeczpospolitej czasów króla Stanisława Augusta i po bokach – otoczonymi panopliami – tarczami z herbami: po lewej Nałęcz Raczyńskich, po prawej miasta Poznania. Nad wejściem umieszczono tablicę z łacińskim napisem fundacyjnym. Całość nosiła cechy porządku rzymsko-doryckiego. W latach 1803-1804 dobudowano dwa boczne, nierówne sobie skrzydła, w których znalazła miejsce remiza strażacka. Skrzydła przysłoniły znajdującą się na tyłach budynku (szpetną – zdaniem członków Magistratu) halę jatek rzeźnickich. Dalsze przebudowy – ok. 1839 roku, przed 1874 rokiem i w 1875 – wzbogaciły obiekt o dodatkowe pomieszczenia na poziomie pierwszego piętra oraz o klatkę schodową, łączącą obie kondygnacje. Umieszczono w nim dodatkowo księgarnię i antykwariat. Boczne skrzydła przystosowano do celów handlowych, w których znajdowały się sklepy wódek i piwa oraz wyrobów koszykarskich. Plac przed główną częścią Odwachu, na którym odbywały się zmiany wart, był ogrodzony a w nim ustawiono budkę wartowniczą pomalowaną w czarno-białe pasy (barwy pruskie).

W 1910 roku rozporządzeniem nadburmistrza Ernesta Wilmsa Odwach uznany został za obiekt zabytkowy. Na początku XX wieku Odwachowi na Starym Rynku, zwanemu „głównym”, podlegało siedem innych odwachów wojskowych w śródmieściu. Wszystkie podporządkowane były komendantowi twierdzy Poznań. W chwili wybuchu Powstania Wielkopolskiego (27 grudnia 1918 roku) budynek obsadzał oddział zdominowanej przez Polaków, tzw. Służby Straży i Bezpieczeństwa (Wach- und Sicherheitsdienst), formacji o charakterze wartowniczym. W następnych dniach przejęła go miejscowa Straż Ludowa. W okresie międzywojennym Odwach pozostawał w gestii komendy poznańskiego garnizonu Wojska Polskiego. Jesienią 1939 Odwach przejęły niemieckie władze okupacyjne. Na krótko był w dyspozycji policji pomocniczej (Hilfspolizei) utworzonej spośród miejscowych Niemców. Następnie pomieszczenia Odwachu przeznaczono na magazyn, zlikwidowano budkę wartowniczą, zniknął też żołnierz strzegący wejścia do budynku. Podczas walk o miasto w styczniu i lutym 1945 roku Odwach został niemal całkowicie zniszczony, ocalały jedynie częściowo mury obwodowe. Pierwsze prace zabezpieczające rumowisko przeprowadzono w roku 1946, obiekt odbudowano w latach 1949-1951.

Klasycystyczna budowla odzyskała wówczas pierwotny, jednokondygnacyjny kształt z końca XVIII wieku, od tyłu natomiast dostawiono i połączono z Odwachem długi, podpiwniczony aneks (dzisiejsze sale wystawowe Muzeum), odpowiadający swoim zarysem zachodniemu traktowi jatek rzeźnickich, funkcjonujących w tym miejscu od czasów średniowiecza. Do dwóch oddzielnych ciągów piwnicznych, wiernie odzwierciedlających powierzchnię kolejnych jatek, prowadziły dwa osobne wejścia od strony wewnętrznego podwórza. Nie zrekonstruowano XIX-wiecznych skrzydeł Odwachu, zaznaczono je tylko kamiennymi płytami w bruku rynkowym. 24 marca 1971 roku budynek wpisano do Państwowego Rejestru Zabytków (pod numerem A8). W 1999 roku obiekt poddano kapitalnemu remontowi, odsłaniając środkową część piwnic oraz przebijając do nich wejście z wnętrza gmachu. Podczas prowadzonych wówczas prac archeologicznych natrafiono na drewniane i murowane relikty dawnych jatek, wydobyto też fragmenty naczyń glinianych, kości zwierzęcych, monety, noże itp. W pierwszej połowie lat 50. XX wieku miały w Odwachu tymczasową siedzibę Państwowa Średnia Szkoła Baletowa i Państwowa Szkoła Instruktorów Teatru Ochotniczego; wydzielono też lokale mieszkalne. W latach 1957-1962 mieścił się tu salon wystawowy Oddziału Centralnego Biura Wystaw Artystycznych, a od roku 1962 – Muzeum Historii Ruchu Robotniczego im. Marcina Kasprzaka, przekształcone w 1991 roku w Wielkopolskie Muzeum Historyczne, od 1998 roku noszące nazwę: Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu. Między czerwcem 2000 roku i czerwcem 2001 zabytek dzierżawił poznański Art & Business Club, który pod szyldem Forum Poznańskiego organizował tu wystawy sztuki. Z końcem 2001 roku do Odwachu powróciło Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowych.

wręczenie sztandaru 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich przez gen. Józefa Dowbor Muśnickiego

Powstanie Wielkopolskie 1918-1919

W 1918 roku Polska, po 123 latach niewoli, odzyskała niepodległość. Utraciła ją w końcu XVIII wieku, kiedy to trzy sąsiednie mocarstwa Austria, Prusy i Rosja, podzieliły między siebie ziemie polskie. Wielkopolska znalazła się w granicach państwa pruskiego. Polacy nie pogodzili się z utratą niepodległości i kilkakrotnie organizowali zbrojne powstania. Z nadzieją powitali wybuch I wojny światowej, w czasie której państwa zaborcze znalazły się po przeciwnych stronach. Jesienią 1918 roku krwawe zmagania wojenne dobiegły końca. Klęski niemieckich armii na froncie zachodnim ożywiły niepodległościowe nadzieje społeczeństwa polskiego w zaborze pruskim. Oczekiwania te wzmogły się jeszcze, gdy w listopadzie 1918 roku w Berlinie wybuchła rewolucja, kładąc kres panowaniu cesarza Wilhelma II, zaś w Warszawie – po upadku caratu – odradzało się niepodległe państwo polskie. W tym samym czasie w Wielkopolsce powstały pierwsze rady robotniczo-żołnierskie, patriotyczną działalność zaktywizowało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, ruch skautowy oraz – założona w lutym 1918 roku przez Wincentego Wierzejewskiego – Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego (POWZP). Za zgodą nowych niemieckich władz tworzone były również mieszane narodowościowo formacje o charakterze porządkowo-wartowniczym: Straż Obywatelska (późniejsza Straż Ludowa) oraz kompanie Służby Straży i Bezpieczeństwa, szybko zdominowane przez żywioł polski. Dużą rolę odgrywała w tym procesie grupa młodych, prężnych oficerów polskich skupiona wokół osoby ppor. Mieczysława Palucha. Tymczasem kontrola nad życiem politycznym prowincji spoczęła w rękach działaczy Narodowej Demokracji (endecji). Nie rezygnując z przygotowań do walki zbrojnej, liczyli oni na korzystne dla zachodnich granic Polski rozstrzygnięcia dyplomatyczne. Nie zawierał ich podpisany 11 listopada 1918 roku w Compiégne układ o zawieszeniu broni między państwami Ententy a Niemcami. W dniach 3-5 grudnia 1918 roku obradował w Poznaniu Polski Sejm Dzielnicowy. Wyłonił 80-osobową reprezentację społeczności polskiej – Naczelną Radę Ludową (NRL) i 6-osobowy Komisariat, jako jej organ wykonawczy. Ten ostatni, zdając sobie sprawę z dysproporcji sił, od początku starał się hamować poczynania grup wojskowych (POWZP i grupy Palucha), dążących do wystąpienia z bronią w ręku. Sytuacja wymykała się spod kontroli. Przyjazd do Poznania Ignacego Paderewskiego stał się katalizatorem dla spontanicznego wybuchu powstania w dniu 27 grudnia 1918 roku. Szybko opanowano miasto i okolice, walki objęły również prowincję. Do połowy stycznia linia frontu ustabilizowała się, dochodząc na najkrwawszym, północnym odcinku do linii Noteci, na zachodzie – do linii jezior zbąszyńskich i Obry, zaś na południu – do dawnej granicy prowincji poznańskiej ze Śląskiem.

Komisariat NRL, dążąc do opanowania sytuacji, powierzył 28 grudnia 1918 roku tymczasowe dowództwo powstania kpt. Stanisławowi Taczakowi, a 8 stycznia 1919 roku – przejął oficjalnie władzę na terenach wyzwolonych. Trzy dni później nowym głównodowodzącym mianowano byłego dowódcę I Korpusu Polskiego w Rosji – gen. Józefa Dowbor Muśnickiego. Przystąpił on natychmiast do reorganizacji ochotniczych oddziałów w regularną armię z poboru. W połowie stycznia 1919 roku liczyła ona około 14 tysięcy żołnierzy i oficerów różnych formacji. Wojska te z dużym trudem powstrzymały niemieckie działania ofensywne na przełomie stycznia i lutego. Jednak stale rosnące niemieckie siły wciąż groziły zdławieniem powstania.

Napięcie opadło dopiero 16 lutego 1919 roku, gdy w Trewirze przedłużono rozejm między Ententą a Niemcami. Układem tym objęto bowiem również linię frontu w Wielkopolsce. Mimo to stan zagrożenia i lokalne starcia trwały tu aż do podpisania 28 czerwca 1919 roku w Wersalu traktatu pokojowego. W tym czasie w szeregach Wojsk Wielkopolskich służyło już około 103 tysięcy żołnierzy i oficerów (w powstaniu poległo około 1700). Stworzenie tak licznej armii było wyrazem ogromnego patriotyzmu, sprawności organizacyjnej i ofiarności Wielkopolan. Doborowe poznańskie jednostki okazały się później najbardziej zintegrowaną i zdyscyplinowaną częścią Wojska Polskiego, czego dowiodły w walkach z Ukraińcami i w wojnie z bolszewikami 1919-1920 roku.

Napięcie opadło dopiero 16 lutego 1919 roku, gdy w Trewirze przedłużono rozejm między Ententą a Niemcami. Układem tym objęto bowiem również linię frontu w Wielkopolsce. Mimo to stan zagrożenia i lokalne starcia trwały tu aż do podpisania 28 czerwca 1919 roku w Wersalu traktatu pokojowego. W tym czasie w szeregach Wojsk Wielkopolskich służyło już około 103 tysięcy żołnierzy i oficerów (w powstaniu poległo około 1700). Stworzenie tak licznej armii było wyrazem ogromnego patriotyzmu, sprawności organizacyjnej i ofiarności Wielkopolan. Doborowe poznańskie jednostki okazały się później najbardziej zintegrowaną i zdyscyplinowaną częścią Wojska Polskiego, czego dowiodły w walkach z Ukraińcami i w wojnie z bolszewikami 1919-1920 roku.

Powstanie Wielkopolskie, choć nie objęło swoim zasięgiem całego zaboru pruskiego, miało olbrzymi wpływ na decyzje wielkich mocarstw podjęte w Wersalu. Przyznały one Polsce obszar wyzwolony przez powstańców, łącznie z miastami (nie wyzwolonymi) takimi jak: Bydgoszcz, Leszno i Rawicz, a także część Pomorza. W trakcie powstania ważną rolę organizacyjno-polityczną odegrał Komisariat NRL i politycy endeccy – zwłaszcza w działaniach na forum międzynarodowym. Dawni powstańcy wielkopolscy wzięli też liczny udział w akcji plebiscytowej i powstaniach śląskich 1919-1921 roku. Dwadzieścia lat później, we wrześniu 1939 roku, Armia „Poznań” – złożona w większości z oddziałów o powstańczym rodowodzie – raz jeszcze stanęła do walki, broniąc granic niepodległego państwa polskiego przed hitlerowskim agresorem.

Jarosław Bączyk